Glüten içeriği – 10 mg sınırı
Buğday, siyez buğdayı, çavdar, yulaf veya bira ne kadar gluten içerir? Bu gluten tablosu; çeşitli tahılların, unların, tahıl içeren gıdaların ve biraların gluten içeriğine dair genel bir bakış sunmaktadır. Tablo ayrıca, bir gıdanın ne kadarlık miktarının yaklaşık 10 miligram gluten içerebileceğini de göstermektedir. Söz konusu değerler; özellikle çölyak hastalığı, gluten duyarlılığı, gluten intoleransı veya buğday alerjisi olan kişiler için büyük önem taşımaktadır. Gluten duyarlılığı olan bazı kişiler az miktarda gluteni tolere edebilirken, çölyak hastaları için sıkı bir glutensiz beslenme düzeni zorunludur. Bu nedenle, aşağıda yer alan tahıl gluten içeriği tablosu, gluten içeren gıdaları daha iyi değerlendirmeye ve günlük yaşamdaki olası riskleri fark etmeye yardımcı olur.
Gluteni anlamak: Gluten aslında nedir?
Gluten; buğday, çavdar, arpa ve diğer tahıl türlerinde bulunan depo proteinleri için kullanılan ortak bir terimdir. Bu bölüm; hangi proteinlerin kastedildiğini, glutene neden "yapışkan protein" de dendiğini ve yulafın bu konudaki rolünü açıklamaktadır.
Daha fazla bilgi edin
Glüten içeren gıdalar ve glütensiz alternatifler
Buğday, siyez buğdayı, çavdar, arpa veya bunlarla ilişkili tahıl türlerinden üretilen birçok gıda gluten içerir. Bununla birlikte, glutensiz gıdalar ve karabuğday, kinoa, darı ya da amarant gibi alternatifler de mevcuttur.
Daha fazla bilgi edin
10 mg sınırını doğru değerlendirmek
Çölyak hastaları için çok küçük miktarlardaki gluten bile önem taşıyabilir. 10 mg sınırı, çeşitli gıdaların gluten içeriğini daha iyi anlamaya ve tabloları doğru bir şekilde değerlendirmeye yardımcı olur.
Daha fazla bilgi edin
Tahıllarda Gluten İçeriği Tablosu: Değerlere Genel Bakış
Tablolar, 100 g gıdada kaç miligram gluten bulunduğunu ve bir gıdanın ne kadarının yaklaşık 10 mg gluten sağladığını göstermektedir. Böylece tahıllar, unlar, ürünler ve bira daha iyi karşılaştırılabilir.
Daha fazla bilgi edin
Gluteni anlamak: Gluten aslında nedir?
Depo proteinleri için bir çatı terim olarak gluten
Gluten; gluten duyarlılığı veya çölyak gibi gluten intoleransı durumları bağlamında, buğday, çavdar, arpa ve diğer tahılların depo proteinleri için kullanılan ortak bir terimdir. Bu proteinler özel olarak; buğdayda gliadin ve glutenin, çavdarda sekalin ve arpada hordein şeklinde adlandırılır.
Gluten, günlük dilde sıklıkla "yapışkan protein" olarak da adlandırılır. Hamurun esnek olmasını ve unlu mamullerin kendine özgü yapısını kazanmasını sağlar. Bu nedenle gluten; ekmek, küçük ekmekler, kek, hamur işleri, pizza veya makarna gibi klasik unlu mamullerde ve hamur ürünlerinde bulunur.
Yulaf, avenin ve çapraz bulaşma
Yulafta bulunan bir protein olan avenin, gluten sınıfına girmez. Avenin yapısal olarak glutene benzese ve çölyak veya gluten intoleransı olan bazı kişilerde reaksiyonları tetikleyebilse de, buğday, arpa ve çavdarda bulunan glutenden farklıdır.
Yulaf doğası gereği glütensizdir. Ancak avenin varlığı ve işleme sırasında glüten içeren tahıllarla olası çapraz bulaşma, sıkı bir glütensiz diyet uygulayan kişiler için yine de sorun teşkil edebilir.
Günlük hayatta glütenden kaçınmak neden genellikle zordur?
Gluten sadece bariz tahıl ürünlerinde bulunmaz. Unlar, bağlayıcı maddeler, pane harçları, buğday nişastası veya üretim süreçleri gibi nedenlerle, birçok işlenmiş gıda da gluten içeren bileşenler veya eser miktarda gluten barındırabilir.
Bu nedenle çölyak, gluten intoleransı veya buğday hassasiyeti olan kişiler için içerik listelerine, etiketleme bilgilerine ve olası çapraz bulaşma risklerine dikkat etmek önemlidir. Özellikle işlenmiş gıdalarda, ürünün gluten içerip içermediği her zaman ilk bakışta anlaşılmayabilir.
Glüten içeren gıdalar ve glütensiz alternatifler
Hangi gıdalar glüten içerir?
Glüten içeren tahıllardan üretilen pek çok gıda glüten barındırır. Bunlar arasında başta buğday, çavdar, arpa, spelt ve olgunlaşmamış başak halindeki spelt (Grünkern) ile emmer, siyez veya kamut gibi akraba tahıl türleri yer alır.
Tipik glüten içeren gıdalar arasında ekmek, küçük ekmekler, tost ekmeği, kek, hamur işleri, makarna, pane harcı, seitan ve birçok işlenmiş gıda yer alır. Sıklıkla arpa veya buğdaydan üretildiği için bira da glüten içerebilir.
Glütensiz gıdalar ve yalancı tahıllar
Gluten içeren ürünlerin yanı sıra, pek çok glütensiz gıda ve glütensiz alternatif bulunmaktadır. Örneğin pirinç, mısır, patates, meyve, sebze, et, balık, yumurta ve birçok süt ürünü doğal olarak glütensizdir.
Glütensiz beslenmede glütensiz tahıllar ve yalancı tahıllar da kullanılabilir. Bunlar arasında karabuğday, kinoa, darı ve amarant sayılabilir. Ancak bu gıdaların glüten içeren tahıllarla bulaşmaya maruz kalmamış olması önemlidir.
Ambalaj üzerindeki işaretlemeyi kontrol edin
İşlenmemiş gıdalarda sınıflandırma genellikle daha kolaydır. İşlenmiş gıdalar, hazır ürünler, un karışımları veya unlu mamuller söz konusu olduğunda ise etiketleme büyük önem taşır; çünkü gluten içeren bileşenlerin ambalaj üzerinde belirtilmesi zorunludur.
Buna ek olarak, üzeri çizili başak veya üzeri çizili buğday başağı sembolü, alışveriş sırasında yol gösterici olabilir. Ancak özellikle çölyak hastaları için bu işaret; içeriğin, eser miktardaki maddelere dair uyarıların ve kişisel toleransın dikkatle incelenmesinin yerini tutmaz.
10 mg sınırını doğru değerlendirmek
Gluten duyarlılığı ve kişisel tolerans sınırı
Gluten duyarlılığı olan kişiler, genellikle herhangi bir belirti göstermeksizin az miktarda gluteni tolere edebilirler. Dolayısıyla bu gruptaki kişiler için önemli olan, herhangi bir semptomun ortaya çıkmayacağı kişisel tolerans sınırını belirlemektir.
Bu genellikle uzun bir süreçtir; büyük ölçüde sabır ve hangi gıdaların ne miktarda gluten içerdiğine dair kapsamlı bir bilgi birikimi gerektirir. Gluten intoleransı veya diğer intolerans türlerinde görülebilecek şikayetler çok çeşitli olabilir; bu nedenle tekrarlayan belirtiler söz konusu olduğunda tıbbi açıdan gerekli incelemeler yapılmalıdır.
Çölyak ve az miktarda gluten
Buna karşılık, çölyak hastaları için en küçük bir gluten izi bile sonuçlar doğurur. Bilim insanları, sadece birkaç miligram glutenin bile bağırsak mukozasına zarar verdiği konusunda hemfikirdir.
Çok hassas kişilerde, kronik bir iltihaba ve hasara yol açmak için günde sadece bir miligram bile yeterlidir. Sıkı bir glutensiz beslenme, hasar görmüş bağırsağın iyileşebilmesi adına belirtilerin kontrol altına alınmasına yardımcı olur.
Günlük yaşamda istenmeden gluten alımı
Çölyak hastalarında, çok küçük bir miktar bile olsa yeniden gluten tüketilmesi ilave hasarlara yol açar. Bu nedenle çölyak hastaları, gluten alımından kaçınmak için her türlü önlemi almalıdır.
Ancak sıklıkla, örneğin çapraz bulaşma veya "glutensiz" olarak etiketlenmiş ürünlerdeki kalıntı gluten yoluyla farkında olmadan gluten alımı gerçekleşmektedir. Araştırmalar, görünüşte glutensiz bir diyette dahi, istenmeden alınan gluten miktarının günde 150 mg ila 400 mg arasında olabileceğini göstermektedir.
Ne kadar gluten güvenli kabul edilir?
Günde 10 miligram gluten, pek çok uzman tarafından çölyak hastalarının büyük çoğunluğu için genel olarak güvenli bir miktar olarak kabul edilmektedir. Her bir hastanın hassasiyet düzeyi farklı olduğundan, gluten intoleransı olan kişiler için ne kadar glutenin güvenli sayılabileceği konusunda hâlâ farklı görüşler mevcuttur.
Bu nedenle, Avustralya gibi ülkeler glütensiz ürünler için sınır değer olarak Almanya'daki gibi 20 ppm'i değil, 0 ppm'i veya tespit sınırını esas almaktadır. Eğer glüten tespit edilebiliyorsa, ürünün orada glütensiz olarak etiketlenmesine izin verilmez.
FDA'nın tolere edilebilir miktara ilişkin değerlendirmesi
ABD Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), 2011 yılında çölyak hastaları için glutenin oluşturduğu sağlık riskine ilişkin bir değerlendirme yayımladı. Bu değerlendirme, o dönemde mevcut olan literatürün kapsamlı bir incelemesine dayanıyordu.
Rapor, histolojik değişiklikleri önlemek amacıyla, 70 kg ağırlığındaki bir yetişkinin kronik gluten maruziyeti durumunda güvenle tolere edebileceği miktarın günde 7 mg olduğu sonucuna varmıştır. Semptomların önlenmesi için ise günde 1,05 mg'lık bir değer belirtilmiştir.
Glutensiz ürünler ve etiketleme
"Glutensiz" ne anlama gelir?
Piyasada "glutensiz" olarak beyan edilen ürünlerin sayısı giderek artıyor. "Glutensiz" ifadesi, gıdanın kilogramı başına en fazla 20 mg gluten sınırına uyulduğu anlamına gelir.
Benzer şekilde, AB yönetmeliğine göre "çok düşük gluten içeriği", ürünlerin gıda maddesi kilogramı başına 100 mg gluten sınır değerini aşmaması anlamına gelir. Bu bilgiler alışveriş sırasında yol gösterici olabilir; ancak her zaman bireysel durum bağlamında değerlendirilmelidir.
Etiketleme neden her şeyi çözmüyor?
Ne yazık ki, her iki gluten seviyesi için de ürün, Komisyon'un 30 Temmuz 2014 tarihli (AB) 828/2014 sayılı Uygulama Tüzüğü uyarınca "Gluten intoleransı olan kişiler için özel olarak formüle edilmiştir" veya "Çölyak hastaları için özel olarak formüle edilmiştir" şeklinde etiketlenebilir.
Bize göre bu doğru değil; çünkü hassas kişiler için günlük ne kadar gluten miktarının güvenli kabul edildiği hâlâ belirsizliğini koruyor. Biz, sınır değeri olarak tespit sınırını tercih ederdik.
Bu, glütensiz beslenme açısından ne anlama geliyor?
Çölyak hastaları veya sıkı bir glutensiz diyet uygulayanlar için, yalnızca "glutensiz" ibaresine dikkat etmek yeterli değildir; içerik listesi, eser miktara dair uyarılar ve olası çapraz bulaşma riskleri de göz önünde bulundurulmalıdır.
Gluten hassasiyeti olan kişilerde ise kişisel tolerans düzeyi farklılık gösterebilir. Az miktarda gluten kısmen tolere edilebilse de, bu durum bilinçli bir şekilde değerlendirilmeli ve şikayetlerin devam etmesi halinde bir doktora danışılmalıdır. Düşük glutenli bir beslenme düzeni uygulayanlar, yine de hangi glutenli ürünlerin özellikle önem taşıdığını bilmelidir.
Adım adım: Gluten tablosu böyle kullanılır
Gıda grubu seçin
Öncelikle, ürünün hangi gıda grubuna ait olduğu kontrol edilmelidir. Tablolar; tahıllar ve unlar, tahıl içeren ürünler ve çeşitli biralar arasında ayrım yapmaktadır. Bu sınıflandırma, benzer gıdaların birbiriyle karşılaştırılmasına yardımcı olur. Böylece örneğin buğday, siyez buğdayı, çavdar ve arpa; hazır unlu mamuller, makarna ürünleri veya biradan farklı bir şekilde sınıflandırılabilir.
100 g başına miligram cinsinden gluten miktarını kontrol edin
İlk değer sütunu, ilgili gıdanın 100 gramında ortalama kaç miligram gluten bulunduğunu gösterir. Bu sayede tahıllar, unlar, unlu mamuller, makarnalar ve bira birbiriyle daha iyi kıyaslanabilir. Yüksek bir değer, söz konusu gıdadan az miktarda tüketmenin bile önemli etkiler yaratabileceği anlamına gelir. Bu nedenle, özellikle gluten içeren tahıllar ve bunlardan üretilen ürünler söz konusu olduğunda, hassas bir sınıflandırma büyük önem taşır.
10 mg glüten başına düşen miktarı sınıflandırın
İkinci değer sütunu, bir gıdanın kaç gramının yaklaşık 10 mg gluten içerdiğini gösterir. Bu değer ne kadar düşükse, 10 mg sınırına o kadar çabuk ulaşılır. Bu değer, tabloyu özellikle günlük yaşama uygun hale getirir. Tablo sadece 100 gramdaki gluten miktarını değil, aynı zamanda 10 mg gluten sağlayan gıda miktarının ne kadar az olabileceğini de gösterir.
İşaretlemeyi ayrıca dikkate alın
Glüten tablosu yol gösterici olsa da, ambalaj üzerindeki etiketleme bilgilerinin yerini tutmaz. Özellikle glütensiz ürünlerde, işlenmiş gıdalarda ve eser miktarda glüten içerme ihtimali olan durumlarda ambalaj dikkatle incelenmelidir. Bu durum bilhassa birden fazla bileşenden oluşan veya glüten içeren tahılların da bulunduğu tesislerde işlenen ürünler için geçerlidir; zira bu tür durumlarda olası bir çapraz bulaşma söz konusu olabilir.
Bireysel durumu dikkate almak
Gluten hassasiyeti olan kişilerde kişisel tolerans sınırı farklılık gösterebilir. Bazı kişiler az miktarda gluteni tolere edebilirken, diğerleri çok küçük miktarlara bile tepki verebilir. Öte yandan, çölyak hastaları için ömür boyu sürecek glutensiz bir beslenme düzeni gereklidir ve bu durumda az miktarda gluten bile önem taşıyabilir. Bu nedenle tablo bir rehber niteliğindedir; ancak tıbbi tavsiyenin yerini tutmaz.
Tahıllarda Gluten İçeriği Tablosu: Değerlere Genel Bakış
Glüten içeriğini belirleme yöntemi
Tahıl unları ve tahıl ürünlerindeki gluten miktarını belirlemek için sıvı kromatografisi yöntemi kullanılmıştır. Biralarda ise antikor temelli bir tespit yöntemi olan "Enzyme Linked Immunosorbent Assay" (ELISA) uygulanmıştır. Aşağıdaki tablolar, 100 g gıda maddesi başına ortalama gluten içeriğini ve yaklaşık 10 mg gluten içeren gıda miktarını göstermektedir. Bu sayede söz konusu değerler, yalnızca bilimsel açıdan değil, pratik açıdan da daha iyi değerlendirilebilmektedir.
Tahıl ve unlardaki gluten içerikleri
İlk tablo, çeşitli tahıl ve unların gluten içeriğini göstermektedir. Bu tabloda, özellikle buğday, siyez buğdayı (dinkel) ve bunlardan elde edilen unların yüksek gluten içeriğine sahip olduğu açıkça görülmektedir. 10 mg gluten miktarına karşılık gelen miktarı gösteren ikinci sütun, bazı tahıl türlerinde bu sınırın ne kadar çabuk aşılabileceğini gözler önüne sermektedir. Bu tür değerler, özellikle çölyak hastaları veya sıkı bir glutensiz beslenme düzeni uygulayan kişiler için önem taşımaktadır.
| GIDA | 100 g gıda başına miligram cinsinden glüten miktarı – ORTALAMA DEĞER | 10 mg gluten başına gıda miktarı (gram) – ORTALAMA DEĞER |
|---|---|---|
| Buğday (tam tane) | 7700 | 0,130 |
| Kızıl buğday (tam tane) | 9894 | 0,101 |
| Çavdar (tam tane) | 3117 | 0,321 |
| Yulaf (tane, kavuzsuz) | 4557 | 0,219 |
| Arpa (tam tane, kavuzsuz) | 5624 | 0,178 |
| Yeşil buğday (tane) | 7100 | 0,141 |
| Tip 405 buğday unu | 8660 | 0,115 |
| Tip 550 buğday unu | 7520 | 0,133 |
| Tip 630 buğday unu | 9359 | 0,107 |
| Tip 812 buğday unu | 9420 | 0,106 |
| Tip 1050 buğday unu | 8740 | 0,114 |
| Tam buğday unu | 8300 | 0,120 |
| Buğday kepeği | 4660 | 0,215 |
| Buğday irmiği | 8680 | 0,115 |
| Tip 630 Kavuzlu Buğday Unu | 10300 | 0,097 |
| Tam buğdaylı kızıl buğday unu | 9460 | 0,106 |
| Tam tahıllı olgunlaşmamış kılçıksız buğday unu | 8975 | 0,111 |
| Tip 815 Çavdar Unu | 3200 | 0,313 |
| Tip 997 Çavdar Unu | 3180 | 0,314 |
| Tip 1150 Çavdar Unu | 3483 | 0,287 |
| Tip 1370 Çavdar Unu | 3300 | 0,303 |
| Çavdar kırığı (tam tahıl) | 3450 | 0,290 |
| Yulaf unu (tam tahıl) | 5600 | 0,179 |
Beklendiği üzere, buğday ve ondan elde edilen unlar en yüksek gluten içeriğine sahiptir. Yalnızca siyez buğdayı ve siyez unu daha yüksek değerler sergiler.
Tahıl içeren ürünlerdeki gluten miktarları
İkinci tablo, tahıl içeren seçilmiş ürünlerin glüten içeriğini göstermektedir. Bunlar arasında ekmek, küçük ekmekler, gevrek ekmek, makarna, tereyağlı bisküvi ve pasta tabanı gibi ürünler yer almaktadır.
Bir üründeki buğday oranı ne kadar yüksekse, genellikle gluten içeriği de o kadar yüksektir. Bu değerler; unlu mamuller, hamur işleri ve diğer işlenmiş gıdaların birbiriyle daha iyi kıyaslanmasına yardımcı olabilir.
| GIDA | 100 g gıda başına miligram cinsinden glüten miktarı – ORTALAMA DEĞER | 10 mg gluten başına gıda miktarı (gram) – ORTALAMA DEĞER |
|---|---|---|
| Yulaf kırması | 4850 | 0,206 |
| Yulaf ezmesi | 5660 | 0,177 |
| Arpa şehriyesi | 4700 | 0,213 |
| Küçük ekmek (açık renkli ekmekçik) | 9183 | 0,109 |
| Buğdaylı tost ekmeği | 6900 | 0,145 |
| Buğday unu ekmeği (beyaz ekmek) | 5780 | 0,173 |
| Tam buğday ekmeği | 6500 | 0,154 |
| Buğday karışımlı ekmek | 3840 | 0,260 |
| Çıtır ekmek | 3600 | 0,278 |
| Çavdar karışımlı ekmek | 3300 | 0,303 |
| Çavdar ekmeği | 1200 | 0,833 |
| Tam tahıllı çavdar ekmeği | 1580 | 0,633 |
| Pişirilmemiş yumurtalı makarna | 9040 | 0,111 |
| Haşlanmış ve süzülmüş yumurtalı makarna | 4300 | 0,233 |
| Tereyağlı bisküvi | 5240 | 0,191 |
| Pasta tabanı | 2160 | 0,463 |
Çeşitli biralardaki gluten miktarları
Üçüncü tablo, çeşitli biraların glüten içeriğini göstermektedir. Bira, sıklıkla arpa veya buğday bazlı olarak üretildiği için glüten içerebilir.
Özellikle buğday birası, çölyak hastaları için kesinlikle uzak durulması gereken bir içecektir. 100 gramında 1,2 mg gluten içeren bir Pilsner birası, gluten hassasiyeti olan kişiler için duruma göre kabul edilebilir olabilir; ancak güvenlik gerekçesiyle yalnızca "glutensiz" olarak etiketlenmiş biralar tüketilmelidir.
| GIDA | 100 g gıda başına miligram cinsinden glüten miktarı – ORTALAMA DEĞER | 10 mg gluten başına gıda miktarı (gram) – ORTALAMA DEĞER |
|---|---|---|
| Açık renkli tam bira | 2,7 | 370.370 |
| Koyu renkli tam bira | 4,6 | 217.391 |
| Buğday birası | 274 | 3.650 |
| Pilsner Lager birası | 1,2 | 833.333 |
| alkolsüz bira (fıçı bira tipi) | 3,2 | 312.500 |
| Malt içeceği | 3,3 | 303.030 |
Glüten tablosuyla ilgili sıkça sorulan sorular
Buğday, siyez buğdayı ve bunlardan elde edilen unlarla yapılan pek çok gıda ürünü özellikle yüksek miktarda gluten içerir. Bunlar arasında ekmek, küçük ekmekler, hamur işleri, kekler, makarnalar ve daha pek çok unlu mamul ile hamur işi ürünü yer alır.
Örneğin pirinç, mısır, patates, meyve, sebze, et, balık, yumurta ve birçok süt ürünü doğal olarak glütensizdir. Karabuğday, kinoa, darı ve amarant da glüten içeren tahıllarla temas etmedikleri sürece glütensiz alternatifler olarak kabul edilir.
Yulaf doğası gereği glütensizdir ancak avenin proteinini içerir. Ayrıca yetiştirme, işleme veya paketleme aşamalarında glüten içeren tahıllarla çapraz bulaşma meydana gelebilir. Bu nedenle, çölyak hastaları için özellikle glütensiz olarak işaretlenmiş yulaf önemlidir.
Gluten tablosu, bir yandan bir gıdanın 100 gramında kaç miligram gluten bulunduğunu gösterir. Diğer yandan ise, ilgili gıdanın ne kadarının yaklaşık 10 mg gluten içerdiğini belirtir. Bu ikinci değer ne kadar düşükse, 10 mg sınırına o kadar çabuk ulaşılır.
Glütensiz olarak beyan edilen ürünler, gıdanın kilogramı başına en fazla 20 mg glüten içerebilir. Bu etiketleme bir yol gösterici niteliğinde olsa da, çölyak hastaları için içeriklerin, eser miktara dair uyarıların ve olası çapraz bulaşma risklerinin incelenmesinin yerini tutmaz.
Çölyak hastaları için çok küçük miktarlardaki gluten bile önem taşıyabilir. 10 mg sınırı, gıdaların gluten içeriğini daha iyi değerlendirmeye ve belirli glutenli ürünlerin çok küçük miktarlarının bile neden sorun yaratabileceğini anlamaya yardımcı olur.
Glüten tablosu; tahıllar, unlar, tahıl içeren ürünler ve biradaki glüten oranlarının ne denli değişken olabileceğini göstermektedir. Özellikle buğday, siyez buğdayı (dinkel) ve bunlardan üretilen unlu mamuller ile hamur işleri yüksek miktarda glüten içerirken; birçok işlenmemiş gıda ile karabuğday, kinoa, darı veya amarant gibi alternatifler doğal olarak glütensizdir. Çölyak hastaları için yalnızca tekil değerleri dikkate almak yeterli değildir; bunun yanı sıra sıkı bir glütensiz beslenme düzenine, doğru ürün etiketlemeye ve olası çapraz bulaşma risklerine tutarlı bir şekilde dikkat etmek hayati önem taşır.
Kaynaklar
- G. Andersen / H. Köhler, M. Rubach / W. Schaecke iş birliğiyle (2015): Alman Araştırma Enstitüsü 2014 Yıllık Raporu, Freising, s. 136 – s. 139.
- Slot, I., Bremer, M.G.E.G., Hamer, R.J. ve Van der Fels-Klerx, H.J. (2015). Mevcut gluten eşik değerlerine rağmen çölyak hastası popülasyonun bir kısmı hâlâ risk altında. Trends in Food Science & Technology. 43. 10.1016/j.tifs.2015.02.011.
- Cohen, Inna & Day, Andrew & Shaoul, Ron. (2020). Gluten Sınırı On mu Yoksa Yirmi mi Olmalı? Çölyak Hastaları İçin Gluten Güvenlik Sınırlarına İlişkin Devam Eden Tartışmada Güncel Durum. Gastrointestinal Disorders. 2. 202-211. 10.3390/gidisord2030021.
- Reid, J., Allen, K. ve McDonald, S. (2016). Çölyak hastaları için güvenli gluten düzeyine ilişkin sistematik derleme. Cochrane Avustralya.http://www.coeliac.org.au/research/
- Food and Drug Administration. Çölyak Hastalığı Olan Bireylerde Gluten Maruziyetine İlişkin Sağlık Riski Değerlendirmesi: Gluten İçin Tolere Edilebilir Günlük Alım Düzeylerinin ve Endişe Verici Düzeylerin Belirlenmesi. 2011.